Şanlıurfa'nın coğrafi işaretli ürünleri arasında isot (Şanlıurfa Biberi), çiğ köfte, lahmacun, ciğer kebabı, patlıcanlı kebap, içli köfte, tirit, sac kavurma ve Siverek tavası gibi yemekler, ekmekler ve tarım ürünleri vardır. Bu listede Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT) belgesini okuyarak ya da sözlüğümüzde doğruladığımız 31 ürünü tescil numarasıyla topladık.
Liste bir "hepsi bu" listesi değildir. Şanlıurfa'nın tescil başvuruları sürüyor ve yeni ürünler ekleniyor. Biz yalnız belgesine ulaşabildiğimiz ya da numarasını doğrulayabildiğimiz ürünleri tabloya koyduk; numarasını doğrulayamadıklarımızı ayrı bir başlıkta yalnız adıyla andık.
Coğrafi işaret nedir? Mahreç ve menşe farkı
Coğrafi işaret, bir ürünün adını bir yere bağlar ve o adla satılan ürünün nasıl yapılacağını tarif eder. Türkiye'de tescil TÜRKPATENT tarafından yapılır ve 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu'na dayanır. İki türü vardır:
- Menşe adı: Ürünün özellikleri bölgenin doğal ve beşerî unsurlarından kaynaklanır; üretim, işleme ve diğer işlemlerin tamamı o bölgede yapılır. Tarım ürünlerinde sık görülür: isot ve Birecik patlıcanı bu türdendir.
- Mahreç işareti: Ürün ünü ya da belirgin bir niteliğiyle bölgeyle özdeşleşmiştir; üretim aşamalarından en az biri bölgede yapılır. Urfa yemeklerinin neredeyse tamamı mahreç işaretidir.
Her tescil belgesinde ürünün tanımı, malzemeleri, üretim yöntemi ve denetim düzeni yazar. Örneğin Siverek tavasının belgesine göre denetimler yılda en az bir kez, Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi koordinatörlüğünde yapılır. Bu yüzden tescil belgesi, bir yemeğin "aslında nasıl yapılır" sorusuna verilmiş resmî bir cevap gibi de okunabilir.
Şanlıurfa'nın kaç coğrafi işaretli ürünü var?
Kesin sayı vermiyoruz, çünkü sayı yeni tescillerle değişiyor ve kaynaklar farklı tarihlerde farklı rakamlar aktarıyor. Bildiklerimiz şunlar:
- Şanlıurfa Ticaret ve Sanayi Odası'nın coğrafi ürünler sayfasında 50 ürün adı listelenir. Sayfada güncelleme tarihi ve tescil numarası yok.
- Bu yazının tablolarında 31 ürün var: 24'ünün tescil belgesini TÜRKPATENT'in sitesinden okuduk, 6'sının numarası sözlük maddelerimizden geliyor, birinin (lebeni) numarasını doğrulayamadık.
- Güncel ve tam liste için TÜRKPATENT Coğrafi İşaretler Portalı il bazında arama yapmanıza izin verir.
Tablolardaki tescil yıllarına bakınca bir yoğunlaşma göze çarpar: listedeki tescillerin 18'i 2017 ve 2018 yıllarına aittir. Bu dönemin başvurularının çoğunu Şanlıurfa Ticaret ve Sanayi Odası yapmıştır. Tepsi kebabı ve Siverek tavası gibi 2022 sonrasındaki bazı tescilleri ise Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi yaptırmıştır.
Urfa'nın coğrafi işareti ne?
Bu soruya tek bir ürünle cevap vermek gerekirse cevap isottur. Şanlıurfa Biberi, yani isot, 29.04.2001'den geçerli olmak üzere menşe adı olarak tescil edilmiştir (no. 33). Bu listedeki en eski tescildir ve öteki tescillerin birçoğu ona atıf yapar: lahmacunun, ciğer kebabının ve Siverek tavasının belgeleri harçta ya da serviste tescilli Şanlıurfa Biberi kullanılmasını şart koşar.
Sözlük sütunundaki bağlantılar ilgili maddeye götürür; ✓ işaretli ürünlerin maddesi de sözlükte var, Urfa mutfağı sözlüğünün ana sayfasından ulaşabilirsiniz. Yıl, tescil tarihidir; çiğ köftede ise belgedeki ilan yılını yazdık.
Kebaplar
| Ürün (tescilli adı) | Tür | Tescil no | Kısa tanım | Sözlük | İklim menüsünde |
|---|---|---|---|---|---|
| Urfa Ciğer Kebabı | Kebap · mahreç | 323 (2018) | Fındık büyüklüğünde kuzu ciğeri ve kuyruk yağı, odun kömüründe; pişerken isot ve tuz serpilir | Ciğer kebabı | Var: Ciğer Porsiyon, Ciğer Dürüm |
| Urfa (Şanlıurfa) Patlıcanlı Kebabı | Kebap · mahreç | 351 (2018) | Kıyma köfteleri ve patlıcan dilimleri aynı şişte | Patlıcanlı kebap | Var |
| Urfa Soğan Kebabı / Şanlıurfa Soğan Kebabı | Kebap · mahreç | 404 (2018) | Köfte ve küçük kuru soğanlar şişte | Soğan kebabı | Var: Soğanlı Kebap |
| Urfa Haşhaş Kebabı (Şanlıurfa Haşhaş Kebabı) | Kebap · mahreç | 275 (2017) | Zırhla çekilmiş kuzu; yalnız tuz, közde şiş | Haşhaş kebabı | Var |
| Urfa Kazan Kebabı / Şanlıurfa Kazan Kebabı | Kebap · mahreç | 403 (2018) | Kuzu eti kazanda, sebzeyle kendi suyunda | Kazan kebabı | Yok |
| Şanlıurfa Tepsi Kebabı / Urfa Tepsi Kebabı | Kebap · mahreç | 1171 (2022) | Baharatlı kıyma tepside, domates ve biberle fırında | Tepsi kebabı | Yok |
| Urfa Miftahi Tas Kebabı / Şanlıurfa Miftahi Tas Kebabı | Kebap · mahreç | 1135 (2022) | Kuzu eti ve arpacık soğan bakır tasta, yalnız karabiberle | Miftahi tas kebabı | Yok |
Haşhaş kebabı Birecik ilçesiyle anılır, ama tescilin coğrafi sınırı bütün Şanlıurfa ilidir.
Tencere, fırın ve sac yemekleri
| Ürün (tescilli adı) | Tür | Tescil no | Kısa tanım | Sözlük | İklim menüsünde |
|---|---|---|---|---|---|
| Urfa (Şanlıurfa) Lahmacunu (Kıymalı Ekmeği) | Hamur işi · mahreç | 353 (2018) | Mayasız ince hamur; soğanlı, isotlu, sarımsaksız harç | Urfa lahmacunu | Var: Lahmacun |
| Siverek Tavası | Yemek · mahreç | 1360 (2023) | Koyun eti, domates ve acı biber tepside fırında; ortasına közlenmiş patlıcan | — | Yok |
| Urfa Sac Kavurması / Şanlıurfa Sac Kavurması | Yemek · mahreç | 510 (2020) | Kuzu eti kuyruk yağı ve sadeyağda; yalnız tuz ve karabiber | Sac kavurma | Saç Tava var; tescil tarifinden farklı |
| Urfa Tiridi / Şanlıurfa Tiridi | Yemek · mahreç | 382 (2018) | Et suyuyla ıslatılmış ekmek, et, nohut ve isotlu tereyağı | Tirit | Yok |
| Urfa (Şanlıurfa) Üzlemeli Pilavı | Pilav · mahreç | 246 (2017) | Pilavın üstüne et, nohut ve pekmezli kuru üzüm | Üzlemeli pilav | Yok |
| Urfa (Şanlıurfa) Frenk Çömleği | Yemek · mahreç | 253 (2017) | Kuzu eti, bol domates ve taze isot toprak çömlekte | ✓ | Yok |
| Urfa (Şanlıurfa) İsot Çömleği | Yemek · mahreç | 254 (2017) | Kuzu eti, taze kırmızı isot ve nar suyuyla çömlekte | ✓ | Yok |
| Urfa (Şanlıurfa) Su Kabağı Yemeği | Yemek · mahreç | 328 (2018) | Su kabağı, kuzu eti ve nohut domates suyunda | ✓ | Yok |
| Urfa Kıymalı Söğürme / Şanlıurfa Kıymalı Söğürme | Yemek · mahreç | 411 (2019) | Közlenmiş patlıcan ezmesinin üstünde kıyma ve sadeyağ | ✓ | Yok |
| Urfa Keme Boranısı Yemeği / Şanlıurfa Keme Boranısı Yemeği | Yemek · mahreç | 450 (2019) | Bahar mantarı keme, kuzu eti ve bulgur köftesiyle | ✓ | Yok |
| Urfa Sini Darahlığı / Şanlıurfa Sini Taraklığı | Yemek · mahreç | 1319 (2023) | Kuzu pirzolası domates ve biberle tepside fırında | ✓ | Yok |
| Urfa (Şanlıurfa) Pencer (Pazı) Boranısı | Yemek · mahreç | 316 (2017) | Pazı, nohut ve köfteler isotlu, sarımsaklı suda | ✓ | Yok |
Çorba, ara sıcak ve meze
| Ürün (tescilli adı) | Tür | Tescil no | Kısa tanım | Sözlük | İklim menüsünde |
|---|---|---|---|---|---|
| Şanlıurfa Çiğ Köftesi | Meze · mahreç | 109 (2008) | Yağsız et, ince bulgur ve isotla uzun yoğrulur, pişmez | Çiğ köfte | Yok |
| Urfa İçli Köftesi / Şanlıurfa İçli Köftesi | Ara sıcak · mahreç | 383 (2018) | Bulgurlu dış hamur, cevizli kıymalı iç | İçli köfte | Var |
| Urfa Aya Köftesi / Şanlıurfa Aya Köftesi | Ara sıcak · mahreç | 1362 (2023) | Etli, isotlu bulgur hamuru avuç biçiminde kızartılır | Aya köftesi | Yok |
| Urfa Eşkili | Turşu · mahreç | 215 (2017) | Üzümden mayalanan suda yeşil biber turşusu | ✓ | Yok |
| Urfa Lebeni | Çorba | Doğrulanamadı | Yoğurtlu çorba; pirinç ya da bulgur, nohut ve küçük köftelerle | Lebeni | Var: tabakların yanında ve Ekstra Lebeni |
Lebeninin tescil numarasını resmî kayıtta göremedik; ürün, sözlüğümüzde ve Şanlıurfa Ticaret ve Sanayi Odası'nın listesinde tescilli olarak geçer.
Ekmek, malzeme, tatlı ve meyve
| Ürün (tescilli adı) | Tür | Tescil no | Kısa tanım | Sözlük | İklim menüsünde |
|---|---|---|---|---|---|
| Şanlıurfa Biberi (isot) | Baharat · menşe adı | 33 (2001) | Güneşte kurutulup terletilen koyu renkli pul biber | Yukarıda | Ayrı kalem yok; sofrada isteyebilirsiniz |
| Birecik Patlıcanı | Sebze · menşe adı | 217 | Beyazımsı, az çekirdekli, yumuşak etli patlıcan | — | — |
| Şanlıurfa Açık Ekmeği (Urfa Açık Ekmeği) | Ekmek · mahreç | 295 (2017) | Ekşi mayayla, ince oval, taş fırında | — | — |
| Şanlıurfa Tırnaklı Ekmeği | Ekmek · mahreç | 332 (2018) | Üstüne bulamaç sürülüp parmak ucuyla şekillenir, taş fırında | — | — |
| Urfa (Şanlıurfa) Külünçesi | Hamur işi · mahreç | 297 (2017) | Tatlı ve tuzlu iki çeşidi olan çörek | — | Yok |
| Urfa Zerdesi (Şanlıurfa Zerdesi) | Tatlı · mahreç | 296 (2017) | Pirinçli, haspirle sarıya boyanan kaşık tatlısı | Zerde | Yok |
| Karaköprü Narı | Meyve · menşe adı | 445 (2019) | Karaköprü ilçesine ait nar | — | — |
Listede olup numarasını doğrulamadıklarımız
Şanlıurfa Ticaret ve Sanayi Odası'nın listesinde yukarıdaki tablolara girmeyen başka ürünler de var. Tescil numaralarını resmî kayıtta göremediğimiz için yalnız adlarını veriyoruz: Urfa ağzı açık, ağzı yumuk, bostana, şıllık tatlısı, yumurtalı köfte, peynirli kadayıf, peynirli helva, Urfa sadeyağı, Urfa peyniri, meyan şerbeti, lolaz dürmiği, Halfeti karagülü, Suruç narı, Karaköprü tat karpuzu, keten köyneği fıstığı, Hasenik pekmezi ve pestili, culha dokuması ve Şanlıurfa pamuğu. Bunlardan ağzı açık, ağzı yumuk ve bostana menümüzde de var.
Tescilli yemek nasıl tanınır?
Siverek tavası gibi yeni tarihli tescil belgelerinin "kullanım biçimi" bölümü, coğrafi işaret adının ve ambleminin ürünün kendisinde, ambalajında ya da işletmede kolayca görülecek biçimde bulundurulmasını tarif eder. Pratikte bir lokantada tescilli bir yemeği tanımanın en kolay yolu, menüdeki adın tescilli adla aynı olup olmadığına bakmak ve tarifini sormaktır.
İki noktaya dikkat edin:
- Ad benzerliği tarif aynılığı değildir. "Sac tava" adlı bir tabak, tescilli sade sac kavurmadan farklı olabilir. Lokanta menülerindeki Siverek kebabı da tescilli Siverek tavası değildir.
- Tescil, tarifin özünü belirler. Lahmacunda sarımsak yerine soğan, ciğer kebabında isot, Siverek tavasında Birecik patlıcanı gibi ayrıntılar belgede açıkça yazar.
Bu ayrıntıları üç yazıda daha açtık: Urfa tava, Urfa lahmacunu ile Antep lahmacununun farkı ve Urfa ciğeri ile Diyarbakır ciğerinin farkı.
İklim'de tescilli adlar
Menümüzde tescilli yemeklerle aynı adı taşıyan tabaklar şunlar: ciğer kebabı (Ciğer Porsiyon ve Ciğer Dürüm), patlıcanlı kebap, soğanlı kebap, haşhaş kebabı, lahmacun, içli köfte ve kebap tabaklarının yanında gelen yoğurtlu çorba, yani lebeni. Kebapların tamamını Urfa kebapları sayfasında görebilirsiniz.
Şunu da açıkça yazalım: tescil denetiminden geçtiğimizi ya da coğrafi işaret amblemi kullandığımızı iddia etmiyoruz. Bir tabağın nasıl hazırlandığını merak ederseniz sipariş verirken sorun; et, yağ ve baharat konusunda cevabımız hazırdır. Tescilli yemeklerin dışında kalan Urfa sofrasını Şanlıurfa yemekleri listemizde bulabilirsiniz.
Kaynaklar: TÜRKPATENT Coğrafi İşaretler Portalı'ndaki tescil belgeleri (no. 33, 109, 215, 217, 246, 253, 254, 275, 295, 296, 297, 316, 323, 328, 332, 351, 353, 382, 383, 403, 404, 411, 1171, 1360) ve Şanlıurfa Ticaret ve Sanayi Odası'nın coğrafi ürünler sayfası; 445, 450, 510, 1135, 1319 ve 1362 numaraları sözlük maddelerimizden. Ekim 2026'da derlendi.
Sık sorulanlar
Urfa'nın coğrafi işareti ne?
Şanlıurfa'nın tek bir coğrafi işareti yoktur; yemekten tarım ürününe uzanan onlarca tescilli ürünü vardır. Bu listedeki en eski tescil, 2001'de menşe adı olarak tescil edilen Şanlıurfa Biberi, yani isottur (no. 33).
Şanlıurfa lahmacunu coğrafi işaretli mi?
Evet. Urfa (Şanlıurfa) Lahmacunu (Kıymalı Ekmeği) adıyla 29.05.2018'de mahreç işareti olarak tescil edilmiştir (no. 353). Tescile göre harçta sarımsak yerine soğan kullanılır ve isot, tuz, salça dışında baharat eklenmez.
Şanlıurfa'nın kaç coğrafi işaretli ürünü var?
Sayı yeni tescillerle değiştiği için kesin bir rakam vermiyoruz. Şanlıurfa Ticaret ve Sanayi Odası'nın coğrafi ürünler sayfasında 50 ürün adı listelenir; bu yazıdaki tablolarda 31 ürün var. Güncel sayı için TÜRKPATENT Coğrafi İşaretler Portalı'na bakın.
Urfa isotu coğrafi işaretli mi?
Evet. Şanlıurfa Biberi (isot), Şanlıurfa Belediye Başkanlığı'nın başvurusuyla 29.04.2001'den geçerli olmak üzere menşe adı olarak tescil edilmiştir (no. 33).
Mahreç işareti ile menşe adı arasındaki fark nedir?
Menşe adında ürünün özellikleri bölgenin doğal ve beşerî unsurlarından kaynaklanır ve üretimin tamamı o bölgede yapılır. Mahreç işaretinde ürün ünü ya da bir niteliğiyle bölgeyle özdeşleşmiştir ve üretim aşamalarından en az biri bölgede yapılır. Urfa yemeklerinin çoğu mahreç işaretidir.
İklim'de coğrafi işaretli yemek var mı?
Menümüzde tescilli yemeklerle aynı adı taşıyan ciğer kebabı, patlıcanlı kebap, soğanlı kebap, haşhaş kebabı, lahmacun, içli köfte ve lebeni bulunur. Tescil denetiminden geçtiğimizi iddia etmiyoruz; tabakların içeriğini sipariş verirken sorabilirsiniz.
