Nedir?
Tirit, Urfa'nın soğuk sabahlarına ait bir yemektir. Bayat ekmek kaynar et suyuyla ıslatılır; üzerine haşlanmış et, nohut, soğan ve maydanoz konur, en son isotla kızdırılmış tereyağı gezdirilir. Bu kadarıyla basit görünür, ama Urfa'da tirit bir kahvaltı alışkanlığıdır: tiritçiler sabahın erken saatinde açılır, kazanlar kaynar, sıra olur. Şanlıurfa Tiriti adıyla coğrafi işaret tescili vardır. Yakın tarihli akademik bir menü taramasında Urfa işletmelerinin yaklaşık yarısında rastlandığı kaydedilmiştir.
Adı ve kökeni
"Tirit", ekmeğin et suyuyla ıslatılmasıyla yapılan yemeklere verilen addır; Anadolu'dan Arap dünyasına kadar geniş bir coğrafyada benzer adlarla bilinir. Arap mutfağında "tharid" adıyla anılan yemekle aynı kökten geldiği kabul edilir. Bayat ekmeği değerlendirmenin bir yolu olarak ev mutfaklarında yaygınlaşmıştır; Urfa'da ise kahvaltıya özgü bir esnaf yemeğine dönüşmüştür. Bayat ekmekle yapılan dövmeç de aynı israf etmeme anlayışının yaz tarafıdır.
Malzemeler
- Kuzu ya da dana eti (kemikli)
- Nohut (bir gece önceden ıslatılmış)
- Bayat tırnak pidesi, tandır ekmeği ya da lavaş
- Kuru soğan, yeşil soğan, maydanoz
- Tereyağı, isot
- Tuz
- Kimi tariflerde sarımsaklı yoğurt
Nasıl yapılır?
- Et kemiğiyle birlikte soğuk suya konur, kaynayınca köpüğü alınır.
- Nohut eklenir; et yumuşayıp nohut pişene kadar kısık ateşte uzun süre haşlanır. Suyu asıl değerdir.
- Et kemikten ayrılır, iri parçalar hâlinde ayrılır.
- Bayat ekmek parçalanıp derin bir tabağa serilir, üzerine kaynar et suyu dökülerek yumuşatılır.
- Üstüne et, nohut, ince kıyılmış soğan ve maydanoz konur; isteğe göre sarımsaklı yoğurt eklenir.
- Tereyağı kızdırılır, isot eklenip hemen tabağa gezdirilir; sıcak servis edilir.
Ekmeğin suyu fazla çekip lapaya dönmemesi için et suyu servisten hemen önce dökülür.
Ne zaman, nasıl yenir?
Kış sabahı kahvaltısıdır; sonbahardan bahara kadar tiritçilerin önü dolar. Pazar sabahı aileyle, iş öncesi esnafla yenir. Kaşıkla yenir; yanında ayran ya da çay, bir de taze soğan ve isot. Doyurucu bir yemek olduğu için öğleye kadar insanı tok tutar; esnafın sabah tercihi olmasının nedeni de budur. Tiritçilerin sabah erken açıp öğleye kalmadan kazanı bitirdiği anlatılır; geç kalmamak gerekir. Sabahın öteki Urfa klasiği ciğer kebabıdır; kimi sabahlar ciğere, kimi sabahlar tirite ayrılır. Ekmeğin yumuşaklığı tiritin ruhudur; bu yüzden tabak geldiği anda yenmeye başlanır, beklenmez.
Benzerlerinden farkı
Kaburga suyu aynı et suyunu kâsede çorba olarak sunar; tiritte su ekmeğe emdirilir ve yemek tabakta, katman katman kurulur. İskender kebabında da ekmek sosla ve tereyağıyla buluşur, ama et dönerdir ve domates sosu kullanılır. Anadolu'nun başka yerlerindeki tiritler çoğu zaman yoğurtlu ve tavuklu olabilir; Urfa'nınki kemikli et, nohut ve isotla tanınır.
Şanlıurfa'da nerede yenir?
Şanlıurfa'da tirit sabah açılan tiritçilerde, çoğunlukla şehir merkezinde yenir. Bazı çorbacılar ve kahvaltı yapan lokantalar da kış aylarında tirit çıkarır. Erken saatte gitmek, sıcak ve taze bir tabağa denk gelmenizi sağlar. Tiritçilerde porsiyon çoğu zaman tek tiptir; et miktarını artırmak ya da yoğurtlu istemek gibi tercihleri sipariş verirken söylemek yeterlidir. Yaz aylarında tiritçilerin bir kısmı kapanır ya da saatlerini kısaltır; şehre yazın gelenlerin bunu hesaba katması iyi olur.
İklim'de
Menümüzde tirit yok. Karaköprü'de kahvaltı için serpme kahvaltı, öğlen için sulu yemek tezgâhımızda et haşlama gibi tabaklar var.
Tirit hakkında
Urfa tiriti nedir?
Bayat ekmeğin kaynar et suyuyla ıslatılıp üzerine haşlanmış et, nohut, soğan ve isotlu tereyağı konmasıyla yapılan bir Urfa kahvaltı yemeğidir. Şanlıurfa Tiriti adıyla coğrafi işaret tescili vardır.
Urfa'da tirit ne zaman yenir?
Yaygın olarak kış sabahları kahvaltıda yenir; tiritçiler erken açılır ve çoğu zaman öğleye kadar satış yapar.
Tirit acı mı?
Üzerine gezdirilen isotlu tereyağı hafif bir sıcaklık verir; acılık isot miktarına göre değişir.
Tirit kaç kalori?
Ekmek, et, nohut ve tereyağı miktarına göre değişir; doyurucu ve enerjisi yüksek bir kahvaltı yemeğidir.