Nedir?
Frenksuyu, Urfa'da ev yapımı domates salçasına verilen addır. Domatesler ezilip suyu çıkarılır, posası sıkılarak son damlasına kadar alınır. Süzülen su geniş tepsilere dökülür ve yaz güneşinde, sık sık karıştırılarak koyulaştırılır. Salça kıvamına gelince kavanozlara basılır ve kış boyunca kullanılır. Ateşte kaynatılmadan, güneşte yapıldığı için rengi canlı, tadı taze domatese yakındır.
Adı ve kökeni
Urfa ağzında domatese "frenk" denir; frenk çömleği adındaki "frenk" de domatestir. Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi'nin yayımladığı yöresel tariflerde frenksuyu, "Urfa'da domates salçasına verilen ad" olarak tanımlanır ve yapılışı verilir. Türk Patent ve Marka Kurumu'nun Urfa lahmacunu tescil belgesinde (no. 353) de lahmacuna giren malzemelerden isotun ve frenksuyunun geçmişte damlarda kurutularak her evde üretildiği anlatılır. Yaz sonu Urfa evlerinin kış hazırlığı dönemidir; isot, frenksuyu ve bulgur bu dönemde kilere girer.
Malzemeler
- Olgun domates
- Tuz
- Biraz su (posayı ikinci kez sıkmak için)
Nasıl yapılır?
- Domatesler yıkanıp leğenlere konur, ezilerek suyu çıkarılır.
- Posalar iyice sıkılır.
- Posalar az su ve tuzla bir kez daha sıkılır; bu ikinci suyu alındıktan sonra posa atılır.
- Toplanan su süzgeçten geçirilir ve geniş tepsilere dökülür.
- Tepsiler güneşe çıkarılır; su sık sık karıştırılarak buharlaştırılır.
- Salça kıvamına gelince kavanozlara alınır.
Güneşte koyulaşma, havanın sıcaklığına göre günler sürebilir. Tepsilerin üstünü tülbentle örtmek salçayı tozdan ve böceklerden korur. Kavanoza basılan salçanın üstüne bir parmak yağ dökmek, Anadolu'da ev salçası için yaygın bir saklama yoludur. Tuz da hem tadı hem dayanıklılığı artırır; az tuzlu salça daha çabuk küflenebilir.
Ne zaman, nasıl yenir?
Frenksuyu yaz sonunda, domatesin en bol ve tatlı olduğu dönemde yapılır. Tek başına yenmez; Urfa lahmacununun harcına, köftelerin salçalı suyuna, çömlek ve tencere yemeklerine katılır. Ekşili köftenin suyu da salçanın sadeyağda kavrulmasıyla başlar. Belediyenin yayımladığı Urfa tariflerinin büyük kısmında "domates salçası" malzeme listesinde yer alır; evlerde bu salça kendi yapılan frenksuyu olabilir. Salçayı yağda kısa süre kavurmak, çiğ tadını alır ve rengini koyulaştırır.
Şanlıurfa'da nerede yenir?
Frenksuyu çoğunlukla evlerde yapılır. Geçmişte salça tepsileri damlarda kurutulurdu; bugün de yaz sonunda evlerin damlarında ve balkonlarında salça tepsilerine rastlanabilir. Ev salçası satın almak isterseniz pazarlarda ve yerel ürün satan dükkânlarda "ev salçası" ya da "güneş salçası" diye sorabilirsiniz.
İklim'de
Frenksuyu menümüzde ayrı bir kalem değildir. Domates ve salçayla pişen tabaklardan Domatesli Kebap ve Lahmacun menümüzde bulunur.
Frenksuyu hakkında
Frenk ne demek?
Urfa ağzında domatese frenk denir. Frenksuyu da domatesin suyundan yapılan salça anlamına gelir.
Frenksuyu nasıl yapılır?
Domatesler ezilip suyu çıkarılır, posası iyice sıkılır. Süzülen su tepsilere konur, sık sık karıştırılarak güneşte salça kıvamına gelene kadar katılaştırılır ve kavanozlara alınır.
Frenksuyu yerine hazır salça kullanılabilir mi?
Kullanılabilir. Urfa lahmacununun tescil belgesinde de harç için frenksuyu denen ev salçası ya da konserve salça kullanılabileceği yazar.